OSI (Open Systems Interconnection) modeli — tarmoq orqali ma'lumot uzatish jarayonini 7 ta mustaqil qatlamga bo'lib tushuntiruvchi nazariy asos. Ma'lumot yuboruvchida yuqoridan pastga — L7→L1 — "o'raladi", qabul qiluvchida esa pastdan yuqoriga — L1→L7 — "ochiladi".
Nega 7 qatlam kerak? Har bir qatlam faqat o'z vazifasiga javobgar — bu murakkab tarmoq masalasini kichik, mustaqil bo'laklarga bo'lib, ishlab chiqish, nosozlikni topish va standartlashtirishni osonlashtiradi. Muhandis muammoni "qaysi qatlamda?" deb aniq lokalizatsiya qila oladi.
Yetti qatlam — qisqacha xarita
Qatlam
Nomi
Misol protokollar
Asosiy vazifa
L7
Amaliy (Application)
HTTP, DNS, SMTP, FTP
Foydalanuvchi bevosita ko'radigan dastur darajasi
L6
Taqdimot (Presentation)
TLS, JPEG, gzip
Formatlash, siqish, shifrlash
L5
Seans (Session)
Sockets, RPC
Suhbatni ochish, boshqarish, yopish
L4
Transport
TCP, UDP
Portlash, segmentlash, yetkazish kafolati
L3
Tarmoq (Network)
IP, ICMP
Manzillash va marshrutlash
L2
Kanal (Data Link)
Ethernet, ARP, MAC
Frame hosil qilish, mahalliy yetkazish
L1
Jismoniy (Physical)
Kabel, radio
Bitlarni signalga aylantirish
Amalda ko'ring — encapsulation animatsiyasi
Pastdagi tugmani bosib, ma'lumot yuboruvchida qanday "o'ralib", qabul qiluvchida qanday "ochilishini" qadam-baqadam kuzating.
Yuboruvchi
Qabul qiluvchi
Hozirgi holatDATA
Boshlash uchun pastdagi tugmani bosing.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. OSI modelida nechta qatlam bor?
2. MAC manzil qaysi qatlamda ishlatiladi?
3. TCP va UDP qaysi qatlamga tegishli?
Quyida chap menyudan har bir qatlamni alohida, batafsil o'rganishingiz mumkin.
1.1 · OSI L1
1.1 — Jismoniy qatlam (Physical Layer)
Jismoniy qatlam ma'lumotning "mazmuni" bilan umuman qiziqmaydi — u faqat bitlarni (0 va 1) elektr signali, yorug'lik impulsi yoki radio to'lqiniga aylantirib, jismoniy muhit orqali jo'natadi. Qaysi kabel yoki muhit tanlanishi masofa, tezlik va byudjetga bog'liq.
UTP Cat5e
1 Gbit/s · 100 m
UTP Cat6/6a
10 Gbit/s · 55–100 m
Koaksial
Eski, TV/modem
Optik (Single-mode)
10–100+ Gbit/s · km'lab
Optik (Multi-mode)
10–40 Gbit/s · ~550 m
Wi-Fi radio
Kabel yo'q
Muhit qanchalik "toza" bo'lsa (optik tola > mis kabel > havo), signal shunchalik uzoqqa va tezroq, kamroq xatolik bilan yetib boradi.
1UTP Cat5e
Mis, 4 juft burama sim
Uy va kichik ofis tarmoqlarida eng ko'p uchraydigan kabel. Arzon, o'rnatish oson, lekin tezligi va masofasi cheklangan.
2UTP Cat6 / Cat6a
Mis, yaxshiroq ekranlash
Zamonaviy ofis va data-markazlarda standart. Cat5e'ga qaraganda tezroq va shovqinga chidamliroq.
3Koaksial kabel
Markaziy o'tkazgich + ekran
Hozir asosan kabel TV va ba'zi internet-provayder ulanishlarida qoladi — Ethernet tarmoqlarida deyarli ishlatilmaydi.
4Optik tola (Single-mode)
Yorug'lik, bitta nur yo'li
Shaharlararo va provayderlar orasidagi asosiy magistral kabel — juda uzoq masofaga, minimal yo'qotish bilan ma'lumot uzatadi.
5Optik tola (Multi-mode)
Yorug'lik, bir nechta nur yo'li
Bino yoki data-markaz ichida qisqaroq masofalarda ishlatiladi — single-mode'ga qaraganda arzonroq uskuna talab qiladi.
6Simsiz (Wi-Fi)
Radio to'lqinlari
Kabel umuman kerak emas — qulaylik uchun tezlik va barqarorlikdan biroz yutqazadi, shovqin va masofaga sezgir.
1.2 · OSI L2
1.2 — Kanal qatlami (Data Link Layer)
2-qatlam ikkita asosiy vazifani bajaradi: umumiy uzatish vositasiga (kabel, havo) kirishni boshqarish va mahalliy tarmoq ichida qurilmalar o'rtasida kadrlarni (frame) almashtirish. Har bir Ethernet frame quyidagi qat'iy tuzilishga ega.
Preamble
8 bayt
Dest. MAC
6 bayt
Src. MAC
6 bayt
EtherType
2 bayt
Payload
46–1500 bayt
FCS
4 bayt
Frame quyidagi tartibda uzatiladi: avval sinxronlash uchun Preamble, so'ng manzillar, EtherType, ichidagi ma'lumot (Payload) va oxirida xatoni tekshirish uchun FCS.
Qurilmalar: L2'dagi asosiy qurilma — kommutator (switch). U MAC manzillarga qarab kadrlarni faqat kerakli portga yo'naltiradi. Hub esa kelgan signalni barcha portlarga qaytadan tarqatadi va aslida L1 qurilmasi hisoblanadi. L2 faqat mahalliy tarmoq (yoki VLAN) doirasida ishlaydi — boshqa tarmoqqa chiqish uchun L3 (marshrutlash) kerak.
1.2.1Chek summasi — FCS qanday hisoblanadi
FCS (Frame Check Sequence) — har bir Ethernet frame'ning oxiriga qo'shiladigan, CRC-32 algoritmi bilan hisoblangan xatolikni aniqlash kodi. Yuboruvchining tarmoq kartasi (NIC) butun frame (manzillar + EtherType + Payload) ustida CRC-32 formulasini hisoblab, natijani frame oxiriga qo'shadi. Qabul qiluvchi xuddi shu formulani qayta ishlatib, natijani kelgan FCS bilan solishtiradi.
Mos kelsa — frame yuqori qatlamga uzatiladi.
Mos kelmasa — frame jimgina tashlanadi; L2 darajasida qayta so'rash mexanizmi yo'q, buni yuqoridagi TCP sezib o'zi qayta so'raydi.
FCS faqat L2'ga xos emas — IP sarlavhasida (L3) va TCP/UDP sarlavhasida (L4) ham o'z checksum maydoni bor.
1Preamble
8 bayt
Qabul qiluvchi qurilmaning soatini yuboruvchi bilan sinxronlashtiradi — "hozir frame boshlanadi" degan signal beradi, o'zi ma'lumot tashimaydi.
2Destination MAC
6 bayt
Frame yetib borishi kerak bo'lgan qurilmaning jismoniy (MAC) manzili. Kommutator shu maydonga qarab qaysi portga yuborishni tanlaydi.
3Source MAC
6 bayt
Frame'ni yuborgan qurilmaning MAC manzili. Kommutator buni ko'rib, qaysi manzil qaysi portda joylashganini o'z jadvaliga yozadi (MAC learning).
4EtherType
2 bayt
Payload ichida qaysi yuqori qatlam protokoli borligini bildiradi — masalan 0x0800 IPv4'ni, 0x0806 esa ARP'ni anglatadi.
5Payload
46–1500 bayt
Frame ichidagi haqiqiy ma'lumot — yuqori qatlamlardan (IP paketi, TCP/UDP segmenti) kelgan hamma narsa shu yerda joylashadi. 1500 bayt — odatiy Ethernet MTU.
6FCS
4 bayt
Frame Check Sequence — CRC-32 orqali hisoblangan checksum. Qabul qiluvchi natijani qayta hisoblab solishtiradi; mos kelmasa frame tashlanadi.
1.3 · OSI L3
1.3 — Tarmoq qatlami (Network Layer)
2-qatlam faqat mahalliy tarmoq ichida ishlaydi. Boshqa (uzoqdagi) tarmoqqa yetib borish uchun frame ichiga IP paket joylanadi — u marshrutizatorlar (router) orqali to'g'ri manzilgacha yo'l topishga yordam beradi.
Version
4 bit
TTL
8 bit
Protocol
8 bit
Source IP
32 bit
Destination IP
32 bit
Data
o'zgaruvchan
IP paket Ethernet frame'ning Payload maydoni ichiga joylanadi. Router paketni ochib, faqat Destination IP va TTL'ga qarab keyingi yo'nalishni tanlaydi.
1Version
4 bit
Paket qaysi IP versiyasida ekanini bildiradi — 4 qiymati IPv4'ni, 6 esa IPv6'ni anglatadi.
2TTL (Time To Live)
8 bit
Paket "umrini" belgilaydi. Har bir router paketni o'tkazganda TTL'ni 1taga kamaytiradi; 0'ga yetganda paket tashlanadi — bu cheksiz aylanishning oldini oladi.
3Protocol
8 bit
Payload ichida qaysi transport protokoli borligini bildiradi — masalan 6 — TCP, 17 — UDP, 1 — ICMP.
4Source IP
32 bit
Paketni yuborgan qurilmaning IP manzili — javob paketi aynan shu manzilga qaytarilishi kerak.
5Destination IP
32 bit
Paket yetib borishi kerak bo'lgan yakuniy manzil. Har bir router marshrutlash jadvalida shu manzilga qarab keyingi "hop"ni tanlaydi.
6Data
o'zgaruvchan uzunlik
Yuqori qatlamlardan (TCP/UDP segmenti) kelgan payload — IP paketning asosiy "yuki".
1.4 · OSI L4
1.4 — Transport qatlami (Transport Layer)
IP faqat paketni "qayerga" yetkazishni biladi — lekin qaysi dasturga (port) va qanday ishonchlilik bilan yetkazish kerakligini 4-qatlam hal qiladi. TCP segmenti quyidagi asosiy maydonlardan iborat.
Src Port
16 bit
Dest Port
16 bit
Seq Number
32 bit
Ack Number
32 bit
Flags
SYN·ACK·FIN
Checksum
16 bit
TCP segment IP paketning Data maydoni ichiga joylanadi. Sequence va Acknowledgment maydonlari orqali TCP hech nima yo'qolmasligini kafolatlaydi.
1Source Port
16 bit
Yuboruvchi tomondagi dasturni (masalan brauzerning bitta so'rovi) aniqlaydigan raqam — javob aynan shu portga qaytarilishi kerak.
2Destination Port
16 bit
Qabul qiluvchi tomondagi qaysi xizmat (masalan port 443 — HTTPS) ma'lumotni kutayotganini bildiradi.
3Sequence Number
32 bit
Har bir baytga tartib raqami beradi — qabul qiluvchi segmentlarni to'g'ri tartibda qayta yig'ishi uchun kerak.
4Acknowledgment Number
32 bit
"Keyingi qaysi baytni kutyapman" degan tasdiq — yuboruvchiga qaysi ma'lumot muvaffaqiyatli yetib borganini bildiradi.
5Flags
SYN, ACK, FIN, RST...
Aloqa holatini boshqaradi: SYN — ulanishni boshlash, ACK — tasdiqlash, FIN — ulanishni yakunlash.
6Checksum
16 bit
Segment yo'lda buzilmaganini tekshirish uchun hisoblangan qiymat — L2'dagi FCS'ga o'xshash vazifani transport darajasida bajaradi.
1.5 · OSI L5
1.5 — Seans qatlami (Session Layer)
Transport qatlami ma'lumotni yetkazadi, lekin ikkita qurilma orasidagi "suhbat"ning o'zini — qachon boshlanishi, qachon davom etishi va qachon tugashini — Session qatlami boshqaradi.
Session ochishHandshake
→
AutentifikatsiyaKim ekanini tasdiqlash
→
Ma'lumot almashishSession davomida
→
CheckpointNazorat nuqtalari
→
TiklashUzilsa qayta ulash
→
Session yopishYakuniy uzilish
1Session ochish
NetBIOS, RPC, Sockets
Ikki qurilma bir-biriga ulanib, "suhbat" boshlanadi. Bu TCP handshake'dan yuqorida — dastur darajasidagi aloqa boshlanishi.
2Autentifikatsiya
Login, token
Ko'p session'lar boshida foydalanuvchi yoki qurilma haqiqiyligini tasdiqlash talab qilinadi — masalan tizimga kirish.
3Ma'lumot almashish
SIP, RPC chaqiruvlari
Session ochiq turgan davomida ikki taraf ketma-ket so'rov va javob almashadi — masalan videoqo'ng'iroq davomida.
4Checkpoint (Sync)
Nazorat nuqtalari
Uzun session'larda vaqti-vaqti bilan "nazorat nuqtalari" qo'yiladi — aloqa uzilsa, boshidan emas, shu nuqtadan davom ettirish uchun.
5Tiklash
Reconnect
Aloqa vaqtincha uzilsa, session so'nggi checkpoint'dan qayta tiklanishga harakat qiladi — hammasini qaytadan boshlash shart emas.
6Session yopish
Logout, timeout
Foydalanuvchi chiqqanda yoki vaqt tugaganda session rasman yopiladi va ajratilgan resurslar bo'shatiladi.
1.6 · OSI L6
1.6 — Taqdimot qatlami (Presentation Layer)
Ma'lumot tarmoqqa jo'natilishidan oldin Presentation qatlami uni tushunarli formatga keltiradi, siqadi va kerak bo'lsa shifrlaydi — bu bosqichlar ketma-ket sodir bo'ladi.
Eslatma: HTTPS'dagi shifrlash (TLS) aynan shu qatlamda amalga oshadi — HTTP so'rovi Application qatlamidan chiqqach, tarmoqqa jo'natilishidan oldin shu yerda "himoyalanadi".
Asl ma'lumotMatn, rasm, video
→
KodlashASCII, Unicode
→
FormatJPEG, MPEG, JSON
→
Siqishgzip, zip
→
ShifrlashTLS/SSL
→
Tayyor oqimSession qatlamiga
1Asl ma'lumot
Dastur natijasi
Amaliy qatlamdagi dastur (brauzer, email ilovasi) yaratgan xom ma'lumot — hali tarmoq uchun tayyor emas.
2Kodlash
ASCII, UTF-8
Matn belgilarini qurilmalar tushunadigan bit ketma-ketligiga aylantiradi — turli tizimlar bir xil belgilarni bir xil tushunishi uchun.
3Format
JPEG, MPEG, XML, JSON
Rasm, video yoki tuzilgan ma'lumotni standart formatga keltiradi — qabul qiluvchi tomon ham xuddi shu formatni "biladi".
4Siqish
gzip, zip
Ma'lumot hajmini kamaytiradi — tarmoq orqali tezroq va arzonroq uzatish uchun.
5Shifrlash
TLS/SSL
Ma'lumotni tashqaridan o'qib bo'lmaydigan holga keltiradi — HTTPS xavfsizligining asosi aynan shu yerda yaratiladi.
6Tayyor oqim
Session qatlamiga uzatiladi
Barcha tayyorgarlikdan o'tgan ma'lumot endi Session qatlamiga, undan Transport qatlamiga tushiriladi.
1.7 · OSI L7
1.7 — Amaliy qatlam (Application Layer)
Bu — foydalanuvchi to'g'ridan-to'g'ri muloqot qiladigan yagona qatlam. Brauzer, email ilovasi yoki messenjer aynan shu yerda ishlaydi. Har bir vazifa uchun o'z protokoli va standart porti bor.
HTTP
port 80
HTTPS
port 443
DNS
port 53
SMTP
port 25
FTP
port 21
SSH
port 22
Har bir protokol o'zining standart portida "kutib turadi". Modul 13–15'da bu protokollarning har biri alohida, batafsil ko'rib chiqiladi.
1HTTP
port 80
Veb-sahifalarni shifrlanmagan holda uzatadi. Zamonaviy saytlarda deyarli har doim HTTPS'ga almashtiriladi.
2HTTPS
port 443
HTTP + TLS shifrlash — bugungi veb-saytlarning standarti.
3DNS
port 53
Domen nomini (masalan google.com) IP manzilga aylantiradi.
4SMTP
port 25
Elektron xatlarni serverlar orasida jo'natish uchun ishlatiladigan protokol.
5FTP
port 21 / 20
Fayllarni serverga yuklash yoki serverdan yuklab olish uchun ishlatiladigan protokol.
6SSH
port 22
Serverga xavfsiz, shifrlangan holda masofadan buyruqlar qatori orqali ulanish uchun ishlatiladi.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. IPv4 manzili necha bit uzunlikda?
2. 192.168.1.0/24 tarmog'ida nechta ishlatiladigan host manzili bor?
3. TTL maydoni nima uchun kerak?
Modul 5 · IP protokoli
IPv4
1981-yilda tasdiqlangan IPv4 hozirgacha internet trafigining katta qismini tashiydi. Manzili atigi 32 bit uzunlikda — bu qulaylik va cheklovning bir vaqtda manbai.
Version
4 bit
IHL
4 bit
Total Length
16 bit
TTL
8 bit
Protocol
8 bit
Header Checksum
16 bit
Source Addr
32 bit
Dest. Addr
32 bit
IPv4 sarlavhasi odatda 20 bayt (options bo'lmasa) — bu Ethernet frame'ning payload qismi ichiga joylanadi. Manzil 4 ta oktetdan iborat: masalan 192.168.1.10.
5.1IPv4 haqida bilishing kerak bo'lgan hamma narsa
1Manzil formati
192.168.1.10
32 bit uzunlikdagi manzil 4 ta oktetga (har biri 8 bit, 0–255) bo'linib, nuqta bilan ajratilgan holda yoziladi (dotted-decimal). Jami ~4.3 milliard noyob manzil mavjud.
2Manzil sinflari (Class)
A · B · C · D · E
Class A (1–126) — juda katta tarmoqlar uchun, Class B (128–191) — o'rta, Class C (192–223) — kichik tarmoqlar. Class D — multicast, Class E — tadqiqot uchun.
3Xususiy (private) diapazonlar
10.0.0.0/8 · 172.16.0.0/12 · 192.168.0.0/16
Bu manzillar internetda marshrutlanmaydi — uy va korporativ tarmoqlar ichida erkin ishlatiladi. Tashqariga chiqishda NAT orqali bitta ochiq (public) IP'ga "tarjima" qilinadi.
4Maxsus manzillar
127.0.0.1 · 255.255.255.255 · 169.254.x.x
127.0.0.1 — loopback (o'z-o'ziga), 255.255.255.255 — broadcast (hammaga), 169.254.x.x — DHCP topilmaganda qurilma o'ziga beradigan APIPA manzili.
5TTL (Time To Live)
8 bit, odatda 64 yoki 128
Har bir router paketni uzatganda TTL'ni 1taga kamaytiradi. 0'ga tushganda paket tashlanadi — bu marshrutlash xatosidan kelib chiqadigan cheksiz aylanishning oldini oladi.
6Manzillar tanqisligi
~4.3 mlrd → yetarli emas
1980-larda 4.3 milliard manzil "cheksiz" tuyulgan, lekin qurilmalar sonining portlashi bilan ular tugadi. Bu muammoni NAT vaqtincha yumshatdi, yakuniy yechim — IPv6.
5.2Manzil va subnet mask — "AND" amali
Har bir qurilma qaysi tarmoqqa tegishli ekanini bilish uchun IP manzil subnet mask bilan bitma-bit taqqoslanadi (AND). Natija — Network ID.
1Network ID
192.168.1.0
AND amalidan chiqqan qism — bu qurilma qaysi tarmoqqa tegishli ekanini bildiradi. Bir xil Network ID'ga ega qurilmalar bevosita bir-birini topa oladi.
2Host ID
0.0.0.10
Mask'dagi "0" bitlarga mos keluvchi qism — shu tarmoq ichidagi aniq qurilmani bildiradi. Bitta tarmoqda har bir host ID noyob bo'lishi kerak.
3/24 mask
255.255.255.0
Mask'dagi "1" bitlar soni — prefiks uzunligi deb ataladi. /24 degani — birinchi 24 bit tarmoqqa, qolgan 8 bit hostlarga tegishli.
4AND amali
1 AND 1 = 1
Har bir bit alohida taqqoslanadi: faqat ikkalasi ham 1 bo'lganda natija 1 bo'ladi. Shu tamoyil subnetlashning butun asosini tashkil qiladi.
Modul 6 · IP protokoli
IPv6
IPv4'ning 4.3 milliard manzili yetmay qolgach, IETF IPv6ni ishlab chiqdi — manzil maydoni shu qadar katta (340 undecillion, ya'ni 3.4×10³&sup8;) ki, yer yuzidagi har bir qum zarrasiga ham manzil yetadi.
Version
4 bit
Traffic Class
8 bit
Flow Label
20 bit
Payload Length
16 bit
Next Header
8 bit
Hop Limit
8 bit
Source Addr
128 bit
Dest. Addr
128 bit
IPv6 sarlavhasi doim 40 bayt — sodda va tezkor qayta ishlash uchun ixchamlashtirilgan (options yo'q, o'rniga Next Header orqali qo'shimcha sarlavhalar zanjiri quriladi).
6.1IPv6 haqida bilishing kerak bo'lgan hamma narsa
1Manzil formati
2001:0db8:85a3:0000:0000:8a2e:0370:7334
128 bit manzil 8 ta guruhga (har biri 16 bit) bo'linib, ikki nuqta (:) bilan ajratilgan 16-lik (hex) sonlar shaklida yoziladi.
2Qisqartirish qoidalari
2001:db8::8a2e:370:7334
Har bir guruhdagi yetakchi nollar tushiriladi (0db8 → db8), ketma-ket nol guruhlar esa bitta marta "::" bilan almashtiriladi — manzilda faqat bir marta ishlatiladi.
3Manzil turlari
Unicast · Multicast · Anycast
Unicast — bitta qurilmaga, Multicast — bir guruh qurilmaga, Anycast — "eng yaqin" qurilmaga yetadi. IPv4'dagi broadcast IPv6'da umuman yo'q — uning o'rnini multicast egalladi.
4Maxsus diapazonlar
::1 · fe80::/10 · 2000::/3
::1 — loopback, fe80::/10 — link-local (faqat mahalliy segmentda), 2000::/3 — internetda marshrutlanadigan global unicast manzillar.
5Hop Limit
8 bit
IPv4'dagi TTL'ning to'g'ridan-to'g'ri o'rnini bosuvchi maydon — har bir router paketni uzatganda qiymatni 1taga kamaytiradi, 0'da paket tashlanadi.
6IPv4 bilan solishtirganda
32 bit → 128 bit
Manzil maydoni cheksizga yaqin kattalashishidan tashqari, IPv6 NAT'ga muhtoj emas, sarlavha sodda (options yo'q) va SLAAC orqali qurilmalar o'zini o'zi avtomatik sozlashi mumkin.
6.2IPv6 va Neighbor Discovery
IPv6'da IPv4'dagi ARP va broadcast mexanizmi umuman ishlatilmaydi. Ularning o'rnini ICMPv6 Neighbor Discovery Protocol (NDP) egallaydi — MAC manzilni topish, router'ni aniqlash va avtomatik manzillashni shu protokol bajaradi. Bu haqida Modul 11'da (ICMP) batafsil o'qishingiz mumkin.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. IPv6 manzili necha bit uzunlikda?
2. IPv6'da broadcast mavjudmi?
3. "::" belgisi manzilda nimani anglatadi?
3.1 · IPv6 manzillash
3.1 — IPv6 manzil turlari
IPv4'dan farqli o'laroq, IPv6'da broadcast mavjud emas, va bitta interfeys odatda bir vaqtning o'zida bir nechta turdagi manzilga ega bo'ladi. Har bir tur o'z vazifasini bajaradi — qaysi birini qachon ishlatishni bilish IPv6 tarmog'ini loyihalashning asosi hisoblanadi.
1Global Unicast (GUA)
2000::/3
Internetda marshrutlanadigan, dunyo bo'yicha noyob manzil — IPv4'dagi ochiq (public) manzilning to'g'ridan-to'g'ri o'rnini bosadi.
2Link-Local (LLA)
fe80::/10
Faqat bitta jismoniy segment (link) doirasida amal qiladi, marshrutizatorlar orqali o'tkazilmaydi. IPv6'ni ishga tushirgan har bir interfeys avtomatik ravishda shu manzilga ega bo'ladi — NDP va marshrutlash protokollari shu orqali ishlaydi.
3Unique Local (ULA)
fc00::/7 (odatda fd00::/8)
IPv4'dagi shaxsiy (private) manzillarga o'xshaydi — tashkilot ichida ishlatiladi, internetda marshrutlanmaydi, lekin GUA'dan farqli o'laroq NAT'siz ham global miqyosda noyob bo'lishga moslangan.
4Multicast
ff00::/8
Bir guruh qurilmaga bir vaqtda yetkaziladi. IPv4'dagi broadcast'ning vazifasini ham shu bajaradi — masalan, barcha routerlarga yoki barcha tugunlarga murojaat qilishda.
5Anycast
Oddiy unicast diapazonidan
Bir nechta qurilmaga bir xil manzil beriladi; paket ulardan tarmoq jihatidan "eng yaqin" biriga yetadi. Ko'pincha DNS root serverlar kabi taqsimlangan xizmatlarda ishlatiladi.
6Loopback
::1/128
IPv4'dagi 127.0.0.1'ning o'rnini bosadi — qurilma o'z-o'ziga murojaat qilish uchun ishlatadi, tashqariga hech qachon chiqmaydi.
6.1.1Bitta interfeysda bir nechta manzil
Odatiy IPv6 interfeysda kamida ikkita manzil bir vaqtda mavjud bo'ladi: Link-Local (avtomatik, faqat mahalliy segment uchun) va Global Unicast (internetga chiqish uchun, statik yoki dinamik olingan). Bunga qo'shimcha ravishda interfeys bir nechta multicast guruhga ham a'zo bo'ladi — bu haqida 3.5-bo'limda batafsil.
3.2 · IPv6 manzillash
3.2 — GUA va LLA statik konfiguratsiyasi
Router yoki serverning interfeysiga IPv6 manzilni qo'lda — aniq, o'zgarmas qiymat sifatida — berish statik konfiguratsiya deyiladi. Bu odatda routerlar, serverlar va tarmoq uskunalari uchun qo'llaniladi, chunki ularning manzili doimiy va bashorat qilinadigan bo'lishi kerak.
6.2.1Statik GUA konfiguratsiyasi
Global Unicast manzil to'liq 128 bitlik qiymat va prefiks uzunligi (odatda /64) ko'rsatilgan holda beriladi:
Buyruq
Vazifasi
interface g0/0
Sozlanadigan interfeysga o'tish
ipv6 address 2001:db8:acad:1::1/64
GUA manzilni qo'lda tayinlash
ipv6 enable
Interfeysda IPv6'ni yoqish (agar manzil berilmagan bo'lsa ham LLA'ni generatsiya qiladi)
6.2.2Statik LLA konfiguratsiyasi
Odatda Link-Local manzil avtomatik generatsiya qilinadi, lekin muhandis uni qo'lda, o'qilishi oson qiymat bilan almashtirishi ham mumkin — masalan, laboratoriya yoki diagnostika ishlarida:
Buyruq
Vazifasi
ipv6 address fe80::1 link-local
LLA'ni qo'lda, o'qilishi oson qiymat bilan belgilash
Diqqat: Bitta interfeysda faqat bitta Link-Local manzil bo'lishi mumkin, lekin bir nechta Global Unicast manzil (masalan, eski va yangi prefiks) bir vaqtda mavjud bo'lishi mumkin.
3.3 · IPv6 manzillash
3.3 — IPv6 GUA'lari uchun dinamik manzillash
Har bir qurilmaga qo'lda manzil berish katta tarmoqda amaliy emas. IPv6'da mijoz qurilmalar Global Unicast manzilni uch xil usulda avtomatik olishi mumkin — barchasi Router Solicitation (RS) va Router Advertisement (RA) xabarlaridan boshlanadi.
6.3.1RS va RA xabarlari
Qurilma tarmoqqa ulanganda, avval routerni topishi kerak. Bu jarayon ICMPv6 orqali, ikki xabar bilan boshlanadi:
Mijozulanadi
→
RSff02::2 ga yuboriladi
→
RouterRS'ni qabul qiladi
→
RAff02::1 ga javob
→
Mijozsozlamalarni oladi
Router Solicitation (RS) — qurilma barcha routerlar multicast manziliga (ff02::2) yuborib, "shu segmentda router bormi?" deb so'raydi.
Router Advertisement (RA) — router barcha tugunlar multicast manziliga (ff02::1) javob berib, tarmoq prefiksi, sozlash usuli (SLAAC/DHCPv6) va boshqa parametrlarni e'lon qiladi. RA muntazam oraliqlarda ham, RS'ga javoban ham yuboriladi.
RA ichidagi ikkita muhim bayroq mijozga qaysi usulni tanlashini aytadi: M-bit (Managed) — Stateful DHCPv6'dan foydalanish kerakligini, O-bit (Other) — qo'shimcha parametrlarni DHCPv6'dan olish kerakligini bildiradi.
6.3.2Usul 1: SLAAC
SLAAC (Stateless Address Autoconfiguration)'da qurilma manzilni to'liq o'zi, DHCP serversiz quradi. RA xabaridagi tarmoq prefiksini (masalan, 2001:db8:acad:1::/64) oladi va interfeys qismini (interface ID) EUI-64 yoki tasodifiy usulda o'zi generatsiya qiladi, so'ng ikkalasini birlashtirib to'liq GUA'ni hosil qiladi.
Kamchiligi: SLAAC orqali DNS server manzili kabi qo'shimcha parametrlar uzatilmaydi (RFC 6106 kengaytmasi bo'lmasa) — shuning uchun ko'p tarmoqlarda uni DHCPv6 bilan birga ishlatishadi.
6.3.3Usul 2: SLAAC va Stateless DHCPv6
Bu "aralash" usulda manzilning o'zi xuddi Usul 1'dagidek SLAAC orqali quriladi, lekin RA'dagi O-bit yoqilgan bo'lgani uchun qurilma qo'shimcha ravishda DHCPv6 serverga murojaat qilib, faqat DNS server, domen nomi kabi qo'shimcha ma'lumotlarni so'raydi. DHCPv6 server bu holatda manzilni kuzatib bormaydi (stateless) — shuning uchun nomi shunday.
6.3.4Usul 3: Stateful DHCPv6
RA'dagi M-bit yoqilgan bo'lsa, qurilma SLAAC'dan umuman foydalanmaydi — buning o'rniga IPv4'dagi DHCP'ga o'xshab, to'liq GUA manzilni ham, DNS kabi qo'shimcha parametrlarni ham DHCPv6 serverdan so'raydi. Server berilgan manzillarni jadvalida saqlaydi va kuzatib boradi (stateful) — bu esa markazlashgan boshqaruv va nazoratni ta'minlaydi.
Usul
Manzilni kim quradi
DNS kabi parametrlar
Server kuzatuvi
SLAAC
Mijoz (RA prefiksi + EUI-64/tasodifiy)
Yo'q
Yo'q
SLAAC + Stateless DHCPv6
Mijoz
DHCPv6 serverdan
Yo'q
Stateful DHCPv6
DHCPv6 server
DHCPv6 serverdan
Ha
6.3.5EUI-64 jarayoni va tasodifiy generatsiya
SLAAC'da interfeys ID'sini (manzilning oxirgi 64 biti) qurilma ikki usulning biridan foydalanib quradi:
EUI-64 jarayoni
48 bitli MAC manzil ikkiga bo'linadi (24+24 bit)
O'rtasiga FFFE (16 bit) qo'shiladi — jami 64 bit
MAC'ning 7-biti (U/L bit) teskarisiga o'giriladi — global/local holatini bildirish uchun
Natija bashorat qilinadigan, MAC'ga bog'langan interfeys ID
Tasodifiy generatsiya
Interfeys ID MAC manzildan umuman foydalanmasdan, tasodifiy sonlar bilan quriladi
Windows kabi zamonaviy OS'larda standart holat
Maqsad — maxfiylik: tashqi kuzatuvchi qurilmani MAC orqali kuzatib bora olmaydi
Vaqti-vaqti bilan (masalan, har kuni) o'zgarib turishi mumkin — "privacy extensions" (RFC 4941)
Nega bu muhim? EUI-64 diagnostikada qulay — MAC manzilni bilib, IPv6 manzilni hisoblash mumkin. Lekin xuddi shu sabab uni maxfiylik nuqtai nazaridan zaif qiladi — shuning uchun ko'plab operatsion tizimlar endilikda tasodifiy interfeys ID'ni afzal ko'radi.
3.4 · IPv6 manzillash
3.4 — IPv6 LLA'lari uchun dinamik manzillash
GUA'dan farqli o'laroq, Link-Local manzil deyarli har doim dinamik — DHCP yoki routersiz ham, IPv6 yoqilgan har qanday interfeys uni avtomatik quradi. Bu NDP, marshrutlash protokollari (OSPFv3, EIGRP for IPv6) va RS/RA almashinuvining ishlashi uchun zarur.
6.4.1LLA qanday quriladi
Interfeys ishga tushganda, u avtomatik ravishda fe80::/10 prefiksini oladi va interfeys ID qismini xuddi SLAAC'dagi kabi — EUI-64 jarayoni orqali (MAC asosida) yoki tasodifiy usulda — o'zi generatsiya qiladi. Bu jarayon uchun na router, na DHCP server kerak emas.
6.4.2Duplicate Address Detection (DAD)
Yangi generatsiya qilingan LLA (yoki har qanday IPv6 manzil) ishlatilishdan oldin, qurilma Neighbor Solicitation xabarini yuborib, shu manzil segmentda allaqachon band emasligini tekshiradi. Javob kelmasa, manzil "tasdiqlangan" (preferred) holatga o'tadi; agar boshqa qurilma javob bersa, ziddiyat (duplicate) aniqlanadi va manzil ishlatilmaydi.
Eslatma: Bitta interfeysda faqat bitta Link-Local manzil faol bo'lishi mumkin — bu GUA'dan farqi, chunki bir interfeysda bir nechta GUA bir vaqtda mavjud bo'lishi mumkin (3.5-bo'limga qarang).
3.5 · IPv6 manzillash
3.5 — IPv6 ko'p tarmoqli (multicast) manzillar
IPv6'da broadcast yo'q — uning barcha vazifalarini maxsus, oldindan belgilangan multicast manzillar bajaradi. Har bir IPv6 qurilma bir nechta multicast guruhga avtomatik a'zo bo'ladi.
Manzil
Nomi
Vazifasi
ff02::1
All-nodes
Segmentdagi barcha IPv6 tugunlariga (RA shu orqali yuboriladi)
ff02::2
All-routers
Segmentdagi barcha routerlarga (RS shu orqali yuboriladi)
ff02::1:ffXX:XXXX
Solicited-Node
DAD va manzilni MAC'ga moslashtirish (NDP) uchun, har bir unicast manzilga mos avtomatik yaratiladi
ff02::5 / ff02::6
OSPFv3 routerlar
OSPFv3 marshrutlash protokoli xabarlari uchun
6.5.1Solicited-Node multicast
Har bir unicast (yoki anycast) manzilga avtomatik ravishda mos Solicited-Node multicast manzili yaratiladi — u manzilning oxirgi 24 bitini ff02::1:ff00:0/104 prefiksiga qo'shish orqali hosil bo'ladi. Bu IPv4'dagi ARP so'rovi o'rnini bosadi: butun segmentga broadcast yuborish o'rniga, faqat mos MAC'larni "tinglayotgan" qurilmalarga yetadi — bu esa keraksiz trafikni kamaytiradi.
3.6 · IPv6 manzillash
3.6 — IPv6 manzillash haqida qisqacha ma'lumot
Ushbu bo'limda o'rgangan barcha IPv6 manzillash mavzularining qisqacha jamlanmasi.
Mavzu
Asosiy g'oya
Manzil turlari
GUA, LLA, ULA, Multicast, Anycast, Loopback — har birining o'z doirasi va vazifasi bor
Statik konfiguratsiya
GUA va LLA ipv6 address buyrug'i bilan qo'lda beriladi
RS / RA
Mijoz RS yuboradi, router RA bilan prefiks va sozlash usulini (M/O bit) e'lon qiladi
Xulosa: IPv6'da manzillash IPv4'ga qaraganda ko'proq avtomatlashtirilgan — qurilmalar router e'lonlari (RA) orqali o'zlarini deyarli mustaqil sozlay oladi, bu esa katta tarmoqlarda boshqaruv yukini sezilarli kamaytiradi.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. TCP sarlavhasi (header) odatda necha bayt?
2. Qaysi protokol yetkazilishni tasdiqlamasdan ishlaydi?
3. 3 tomonlama qo'l berishuv (handshake) tartibi qanday?
Modul 13 · Transport qatlami
TCP va UDP
TCP — avval "qo'l berishib", kafolatlab yuboradi. UDP — hech kimni kutmasdan, tezlikni tanlab yuboraveradi. Ikkalasi ham 4-qatlamda (Transport) ishlaydi va IP paket ichiga joylanadi.
13.1Qaysi holatda qaysi biri ishlatiladi?
TCPIshonchli, tartibli
Handshake + tasdiqlash (ACK)
Har bir paket yetib borgani tasdiqlanadi, yo'qolgani qayta yuboriladi. Veb-sayt, email, fayl yuklash kabi aniqlik muhim joylarda ishlatiladi.
UDPTez, yengil
Handshake yo'q, tasdiqlash yo'q
Paket yo'qolsa ham qayta so'ralmaydi — tezlik ustuvor. Video qo'ng'iroq, jonli translatsiya, onlayn o'yin, DNS so'rovlarida ishlatiladi.
☰Sarlavha hajmi
TCP: 20 bayt / UDP: 8 bayt
TCP header'ida ketma-ketlik raqami, ACK, oyna hajmi kabi ko'p maydon bor. UDP'da esa faqat port va uzunlik — shuning uchun tezroq ishlanadi.
?Tanlov mezoni
Aniqlikmi, tezlikmi?
Agar bitta piksel yoki bitta so'z yo'qolishi muhim bo'lmasa (video/ovoz) — UDP. Agar har bir bayt kerak bo'lsa (fayl, to'lov) — TCP.
13.2TCP uch tomonlama qo'l berishuv (3-way handshake)
1. SYNClient → Server
→
2. SYN-ACKServer → Client
→
3. ACKClient → Server
→
Ulanish ochiqMa'lumot almashinuvi boshlanadi
Ulanish yopilishida esa har ikki tomon FIN va ACK flag'lari orqali navbat bilan uzilishni so'raydi (4 bosqichli yopilish).
Quyida shu jarayonni interaktiv tarzda, aniq seq/ack raqamlari bilan ko'ring:
Client
SYN, seq=100
Server
Boshlash uchun pastdagi tugmani bosing.
13.3Port raqamlari — nima uchun kerak?
IP manzil qurilmani, port raqami esa shu qurilma ichidagi aniq dastur yoki xizmatni belgilaydi. Port — 16 bitli son (0–65535) va uch guruhga bo'linadi:
Diapazon
Nomi
Tavsif
0–1023
Well-known (mashhur) portlar
HTTP, FTP, SSH kabi keng tarqalgan xizmatlarga rasman ajratilgan.
1024–49151
Registered (ro'yxatdan o'tgan) portlar
Muayyan dastur/kompaniyalar IANA'da ro'yxatdan o'tkazgan portlar.
49152–65535
Dynamic / Private portlar
Client dastur tomonidan vaqtincha, tasodifiy tanlanadigan (ephemeral) portlar.
13.4Keng tarqalgan port raqamlari
Port
Protokol
Transport
Xizmat
20 / 21
FTP
TCP
Fayl uzatish — 20 (data), 21 (control)
22
SSH
TCP
Xavfsiz masofaviy boshqaruv
23
Telnet
TCP
Shifrlanmagan masofaviy boshqaruv (eskirgan)
25
SMTP
TCP
Elektron xat jo'natish
53
DNS
TCP/UDP
Domen nomini IP'ga aylantirish
67 / 68
DHCP
UDP
IP manzilni avtomatik tarqatish
69
TFTP
UDP
Yengillashtirilgan fayl uzatish
80
HTTP
TCP
Veb-sahifalar (shifrlanmagan)
110
POP3
TCP
Pochta xatlarini yuklab olish
123
NTP
UDP
Vaqtni sinxronlash
143
IMAP
TCP
Pochta xatlarini serverda sinxronlash
161 / 162
SNMP
UDP
Tarmoq qurilmalarini monitoring qilish
443
HTTPS
TCP
Veb-sahifalar (TLS bilan shifrlangan)
3389
RDP
TCP
Windows masofaviy ish stoli
Socket — IP manzil + port raqamining birikmasi (masalan 192.168.1.10:443). Har bir faol tarmoq ulanishi noyob socket juftligi (manba socket + manzil socket) bilan aniqlanadi.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. HTTPS odatda qaysi portda ishlaydi?
2. Forma to'ldirib serverga yangi ma'lumot yuborish uchun qaysi metod ishlatiladi?
3. 404 status kodi nimani bildiradi?
Modul 15 · Amaliy qatlam protokoli
HTTP va HTTPS
Ikkalasi ham brauzer bilan server orasidagi "so'rov–javob" tili. Farq — HTTPS'da ma'lumot yo'lda shifrlanadi, HTTP'da esa ochiq matn holida ketadi.
15.1HTTP va HTTPS taqqoslash
HTTPShifrlanmagan
Port 80
Ma'lumot ochiq matn holida boradi — Wi-Fi tarmog'idagi boshqa odam parolingizni ushlab qolishi mumkin. Bugungi kunda deyarli ishlatilmaydi.
HTTPSTLS bilan shifrlangan
Port 443
So'rovdan oldin TLS handshake orqali umumiy kalit kelishib olinadi, keyin butun trafik shifrlanadi. Brauzerdagi qulf belgisi shuni bildiradi.
✉Sertifikat
Certificate Authority (CA)
Server o'zining haqiqiy ekanini isbotlash uchun ishonchli tashkilot (CA) bergan raqamli sertifikatni taqdim etadi.
!Amalda nega muhim?
Login, karta raqami, parol
Har qanday login yoki to'lov formasi bo'lgan sayt albatta HTTPS ishlatishi kerak — aks holda brauzer ogohlantiradi.
Amalda ko'ring — TLS handshake (HTTPS)
HTTPS ulanishdan oldin qanday "xavfsiz kanal" o'rnatilishini ko'ring:
Brauzer
ClientHello
Server
Boshlash uchun pastdagi tugmani bosing.
15.2HTTP so'rov usullari (methods)
Metod
Vazifasi
GET
Serverdan ma'lumot (sahifa, rasm, fayl) so'rab olish
POST
Serverga yangi ma'lumot yuborish (masalan, forma to'ldirish)
PUT
Mavjud resursni to'liq yangilash
DELETE
Resursni o'chirish
HEAD
Faqat sarlavha (header) ma'lumotini olish, tanasiz
15.3Javob kodlari (status code)
Kod
Guruh
Ma'nosi
200
2xx — Muvaffaqiyat
So'rov muvaffaqiyatli bajarildi
301 / 302
3xx — Yo'naltirish
Resurs boshqa manzilga ko'chirilgan
404
4xx — Mijoz xatosi
So'ralgan sahifa topilmadi
500
5xx — Server xatosi
Serverda ichki xatolik yuz berdi
📝 Bilimingizni tekshiring
1. Client–server modelida qaysi tomon doimiy "tinglab" turadi?
2. Bitta server odatda nechta client'ga xizmat ko'rsatishi mumkin?
3. Deyarli barcha tarmoq protokollari (HTTP, DNS) qaysi modelga asoslangan?
Modul 14 · Amaliy qatlam xizmatlari
Amaliy qatlam xizmatlari (Application Layer Services)
OSI 7-qatlami faqat protokollardan iborat emas — unda foydalanuvchi ko'radigan dasturlar, orqa fonda ishlaydigan xizmatlar va ularni bog'laydigan client–server munosabatlari ham mavjud.
14.1Client–server munosabatlari
Tarmoq ilovalarining aksariyati client–server modeli asosida ishlaydi: client — xizmatni so'rovchi tomon (masalan brauzer), server — xizmatni taqdim etuvchi, doimiy ishlab turuvchi dastur.
1Client
So'rov yuboradi
Foydalanuvchi qurilmasida ishlaydi, kerak bo'lganda ulanadi, xizmatni so'raydi va javobni ko'rsatadi.
2Server
Doimiy tinglaydi
Belgilangan portda doimiy "tinglab" turadi, kelgan so'rovlarni qabul qilib, javob qaytaradi. Bir vaqtning o'zida ko'plab client'larga xizmat ko'rsatishi mumkin.
3So'rov–javob modeli
Request → Response
Client so'rov yuboradi, server uni qayta ishlab javob qaytaradi — deyarli barcha tarmoq protokollari (HTTP, DNS, FTP) shu tamoyilga asoslangan.
4Bitta server — ko'p client
1:N nisbat
Bitta veb-server bir vaqtning o'zida minglab foydalanuvchiga xizmat ko'rsatishi mumkin, chunki har bir ulanish alohida socket (IP+port) bilan ajratiladi.
14.2Tarmoq ilovalari va xizmatlar
Amaliy qatlamdagi dasturiy ta'minotni uchta turga bo'lish mumkin:
Tur
Tavsif
Misol
Ilovalar (Applications)
Foydalanuvchi bevosita muloqot qiladigan dasturlar
Brauzer, email klienti, messenjer
Xizmatlar (Services)
Foydalanuvchiga ko'rinmaydigan, orqa fonda ishlab turadigan jarayonlar
DNS resolver, print spooler
Protokollar (Protocols)
Ilova va xizmatlar bir-biri bilan "qanday gaplashishi" kerakligini belgilaydigan qoidalar to'plami
HTTP, FTP, SMTP, DNS
Bir xil protokol (masalan HTTP) turli ilovalarda ishlatilishi mumkin — brauzer, mobil ilova yoki dastur ichidagi API so'rovlari barchasi bitta protokol qoidalariga amal qiladi, shuning uchun ular bir-biri bilan muammosiz "gaplasha" oladi.
14.3Domen nomlari tizimi (DNS)
Brauzerga "example.com" deb yozganingizda, u qanday qilib to'g'ri IP manzilni topadi? DNS — internetning "telefon kitobi" bo'lib, domen nomini IP manzilga aylantiradi (port 53).
1Recursive Resolver
Odatda internet provayderingizda
Sizning so'rovingizni qabul qilib, butun zanjir bo'ylab javob qidiradi va natijani birinchi bo'lib keshlaydi — keyingi so'rovlar tezroq bo'ladi.
2Root server
Butun dunyoda 13 ta asosiy nuqta
"Bu domen qaysi zonaga tegishli?" savoliga javob beradi — masalan .com uchun qaysi TLD serverga murojaat qilish kerakligini ko'rsatadi.
3TLD server
.com, .uz, .org
Ma'lum domen zonasi uchun javobgar — u domenning authoritative serverini ko'rsatadi.
4Authoritative server
Domen egasining DNS provayderi
Domen uchun haqiqiy IP manzilni saqlaydigan yakuniy manba — javob shu yerdan qaytadi.
14.4Veb mijozlar va serverlar
Veb-server — HTML sahifalar, rasmlar va fayllarni saqlab, HTTP/HTTPS so'rovlariga javob qaytaruvchi dastur (masalan Apache, Nginx). Veb-mijoz (brauzer) — URL manzilni tahlil qiladi, DNS orqali IP'ni topadi, serverga HTTP so'rov yuboradi va kelgan HTML/CSS/JS'ni ekranga chizadi (render qiladi).
URL tuzilishi:https://www.example.com:443/sahifa?param=1 — protokol, host, port, yo'l va so'rov parametrlaridan iborat.
Statik kontent — server tayyor faylni o'zgarishsiz jo'natadi (rasm, PDF).
Dinamik kontent — server so'rov asosida sahifani "jonli" generatsiya qiladi (masalan foydalanuvchi profili).
14.5FTP mijozlar va serverlar
FTP (File Transfer Protocol) — fayllarni tarmoq orqali yuklash va yuklab olish uchun mo'ljallangan, ikkita alohida TCP ulanishidan foydalanadigan eski, ammo hali ham keng tarqalgan protokol.
1Control connection
Port 21
Buyruqlar (login, papka almashtirish, fayl ro'yxati) shu ulanish orqali yuboriladi — butun sessiya davomida ochiq turadi.
2Data connection
Port 20 (yoki tasodifiy)
Haqiqiy fayl ma'lumotlari shu alohida ulanish orqali uzatiladi — har bir fayl operatsiyasi uchun yangidan ochiladi.
3FTP client
Masalan FileZilla
Foydalanuvchi tomonida ishlaydi, serverga ulanadi, fayllarni ko'rsatadi va yuklash/yuklab olishni boshqaradi.
4Anonymous FTP
Login talab qilinmaydi
Ba'zi serverlar ochiq, hammabop fayllarni parolsiz "anonymous" login bilan yuklab olishga ruxsat beradi.
14.6Elektron pochta va xabar almashish
Email tizimi bir nechta rol o'ynovchi komponentlardan iborat:
Komponent
Nomi
Vazifasi
MUA
Mail User Agent
Foydalanuvchi email o'qiydigan/yozadigan dastur (Outlook, Gmail ilovasi)
MTA
Mail Transfer Agent
Xatni bir serverdan boshqasiga SMTP orqali uzatadi
MDA
Mail Delivery Agent
Kelgan xatni qabul qiluvchining pochta qutisiga joylashtiradi
Protokol
Port
Vazifasi
SMTP
25 (587)
Xatni jo'natish (client→server va server→server)
POP3
110
Xatlarni serverdan qurilmaga to'liq yuklab olish (odatda serverdan o'chiriladi)
IMAP
143
Xatlarni serverda saqlab, bir nechta qurilmada sinxron holda ko'rish
Zamonaviy tezkor xabar almashish (WhatsApp, Telegram) o'z xususiy protokollaridan foydalanadi, lekin barchasi aynan shu client–server tamoyiliga asoslangan: xabar avval serverga yuboriladi, so'ng qabul qiluvchiga yetkaziladi.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. ARP protokoli nima uchun ishlatiladi?
2. ARP so'rovi tarmoqqa qanday yuboriladi?
3. ARP javobi qanday yuboriladi?
Modul 9 · Kanal qatlami xizmati
ARP jarayoni (MAC va IP)
Qurilma ma'lumot yuborishdan oldin manzil IP'sini biladi, lekin frame yuborish uchun manzilning MAC (jismoniy) manzili ham kerak. ARP (Address Resolution Protocol) aynan shu — IP manzilni MAC manzilga moslashtirish — vazifasini bajaradi.
9.1ARP nima uchun kerak?
Ethernet frame yuborish uchun L2'da Destination MAC maydoni to'ldirilishi shart. Qurilma faqat manzilning IP'sini bilsa (masalan brauzerda kiritilgan yoki DNS'dan olingan), lekin uning MAC manzilini bilmasa, avval mahalliy tarmoqda ARP so'rovi yuboriladi.
Qurilma avval o'zining ARP jadvalida (cache) shu IP uchun MAC yozuvi bor-yo'qligini tekshiradi. Bo'lsa, darhol frame yuboriladi — ARP so'rov shart emas.
2ARP so'rov (Request)
Broadcast — barchaga
Yozuv topilmasa, qurilma butun mahalliy tarmoqqa broadcast (FF:FF:FF:FF:FF:FF) yuboradi: "Kimning IP manzili X, menga o'z MAC manzilingizni ayting."
3Egasi javob beradi
Faqat mos qurilma
Broadcast'ni barcha qurilmalar oladi, lekin faqat so'ralgan IP'ga ega bo'lgan qurilma javob beradi — qolganlari e'tiborsiz qoldiradi.
4ARP javob (Reply)
Unicast — to'g'ridan-to'g'ri
Egasi o'z MAC manzilini o'z ichiga olgan javobni faqat so'ragan qurilmaga (unicast) qaytaradi.
5ARP jadvaliga yozish
Vaqtinchalik kesh
So'ragan qurilma natijani o'z ARP jadvaliga (odatda bir necha daqiqaga) yozib qo'yadi — keyingi safar qayta so'rov shart bo'lmaydi.
6Frame yuborish
Endi mumkin
MAC manzil ma'lum bo'lgach, qurilma haqiqiy ma'lumot frame'ini to'g'ri Destination MAC bilan yuboradi.
Amalda ko'ring — ARP so'rov-javob animatsiyasi
PC Router'ning MAC manzilini qanday topishini, aniq maydonlar bilan kuzating:
PC 192.168.1.20
ARP Request (broadcast)
Router 192.168.1.1
Boshlash uchun pastdagi tugmani bosing.
9.3ARP jadvalini ko'rish
Aksariyat operatsion tizimlarda buyruqlar qatorida ARP jadvalini ko'rish mumkin:
Tizim
Buyruq
Windows
arp -a
Linux / macOS
arp -a yoki ip neigh
9.4Xavfsizlik: ARP spoofing
ARP spoofing (ARP poisoning) — tajovuzkor soxta ARP javoblarini yuborib, o'z MAC manzilini boshqa qurilma (masalan router)ning IP'siga bog'lab qo'yadi. Natijada trafik tajovuzkor orqali o'tadi (man-in-the-middle hujumi). Bunga qarshi kommutatorlardagi Dynamic ARP Inspection (DAI) kabi himoya mexanizmlari qo'llaniladi.
9.5IPv6'da ARP o'rniga nima ishlaydi?
IPv6 tarmoqlarida ARP umuman ishlatilmaydi — uning vazifasini ICMPv6 Neighbor Discovery Protocol (NDP) bajaradi, u broadcast o'rniga multicast xabarlardan foydalanadi (Modul 11'ga qarang).
📝 Bilimingizni tekshiring
1. Ping buyrug'i qaysi ICMP xabaridan foydalanadi?
2. Traceroute qaysi ICMP xabariga tayanadi?
3. ICMP asosan nima uchun ishlatiladi?
Modul 11 · Tarmoq qatlami xizmati
ICMP jarayoni
ICMP (Internet Control Message Protocol) — ma'lumot uzatish uchun emas, balki tarmoqdagi xatoliklar va holat haqida xabar berish, shuningdek diagnostika (ping, traceroute) uchun ishlatiladigan L3 protokoli. IPv4 uchun ICMP, IPv6 uchun ICMPv6 ishlatiladi.
11.1ICMP nima uchun kerak?
IP protokolining o'zida xatolik haqida xabar berish mexanizmi yo'q — agar paket yetib bormasa yoki yo'lda muammo chiqsa, router yoki qabul qiluvchi buni ICMP xabari orqali yuboruvchiga bildiradi.
11.2Asosiy ICMP xabar turlari
Xabar turi
Kod
Ma'nosi
Echo Request / Reply
Type 8 / 0
ping buyrug'i ishlatadigan "menga javob ber" so'rovi va javobi
Destination Unreachable
Type 3
Paket manzilga yoki portga yetib bora olmadi
Time Exceeded
Type 11
TTL nolga tushib, paket yo'lda tashlab yuborildi — traceroute shu xabarga tayanadi
Redirect
Type 5
Router yuboruvchiga tarmoq uchun yaxshiroq marshrut borligini bildiradi
11.3Ping qanday ishlaydi
1. Echo RequestManba → Manzil
→
2. Yo'ldaRouter'lar orqali o'tadi
→
3. Echo ReplyManzil → Manba
→
4. RTT o'lchashRound-Trip Time hisoblanadi
ping buyrug'i manzilga bir nechta Echo Request yuboradi va har biriga Echo Reply qaytishini kuzatadi. Javob vaqti (RTT) va yo'qolgan paketlar foizi tarmoq sifatini ko'rsatadi.
Amalda ko'ring — ping animatsiyasi
Echo Request va Echo Reply orasidagi almashinuvni ko'ring:
Sizning PC
Echo Request
8.8.8.8
Boshlash uchun pastdagi tugmani bosing.
11.4Traceroute qanday ishlaydi
traceroute (Windows'da tracert) — manzilgacha bo'lgan har bir router (hop)ni aniqlash uchun ICMP Time Exceeded xabaridan foydalanadi:
1TTL=1 bilan yuborish
1-hop aniqlanadi
Paket TTL=1 bilan yuboriladi. Birinchi router TTL'ni 0'ga tushirib, Time Exceeded xabarini qaytaradi — shu router'ning manzili ma'lum bo'ladi.
2TTL=2, 3...
Keyingi hop'lar
TTL har safar birma-bir oshiriladi, shu tariqa yo'ldagi har bir router navbat bilan "fosh" bo'ladi.
3Manzilga yetganda
Echo Reply
TTL yetarli bo'lganda paket yakuniy manzilga yetib boradi va u oddiy Echo Reply bilan javob beradi — bu yo'l tugaganini bildiradi.
11.5ICMPv6 — qo'shimcha vazifalar
IPv6'da ICMPv6 nafaqat diagnostika, balki tarmoqning asosiy ishlashi uchun ham zarur:
Neighbor Discovery Protocol (NDP) — IPv4'dagi ARP o'rnini bosadi, IP→MAC moslashtirishni multicast orqali bajaradi.
Router Solicitation / Advertisement — qurilma tarmoqqa ulanganda routerni avtomatik topadi va tarmoq sozlamalarini oladi (SLAAC).
Diqqat: Ba'zi tarmoqlar xavfsizlik maqsadida ICMP'ni (masalan Echo Request) firewall orqali bloklaydi — shuning uchun ba'zan qurilma ishlab turgan bo'lsa ham ping javob bermasligi mumkin.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. /26 mask nechta ishlatiladigan host manzilini beradi?
2. Har safar mask'ga 1 bit "qarz olinsa", subnetlar soni qanday o'zgaradi?
3. VLSM nima uchun ishlatiladi?
Modul 7 · IP manzillash
Subnetting va VLSM
Subnetting — bitta katta tarmoqni bir nechta kichik, mustaqil boshqariladigan bo'laklarga bo'lish jarayoni. Bu xavfsizlikni oshiradi (bo'limlar ajratiladi), broadcast trafigini kamaytiradi va manzillardan tejamli foydalanishga imkon beradi.
7.1Subnet mask va CIDR
Har bir IPv4 manzil ikki qismdan iborat: Network (tarmoq) va Host (qurilma) qismi. Subnet mask (yoki CIDR yozuvidagi /n) qaysi bitlar tarmoqqa, qaysilari xostga tegishli ekanini belgilaydi.
CIDR
Subnet mask
Host bitlari
Manzillar soni
/24
255.255.255.0
8
256 (254 ishlatiladigan)
/25
255.255.255.128
7
128 (126 ishlatiladigan)
/26
255.255.255.192
6
64 (62 ishlatiladigan)
/27
255.255.255.224
5
32 (30 ishlatiladigan)
/28
255.255.255.240
4
16 (14 ishlatiladigan)
/30
255.255.255.252
2
4 (2 ishlatiladigan — router linklari uchun)
Formula: Ishlatiladigan (usable) host manzillar soni = 2host bitlari − 2. Ikkitasi ayiriladi, chunki birinchi manzil — Network ID (tarmoqning o'zi), oxirgisi — Broadcast manzil, ular qurilmaga berilmaydi.
7.2Subnetting amaliyoti — qadamma-qadam misol
Masalan, 192.168.1.0/24 tarmog'ini 4 ta bo'limga bo'lish kerak bo'lsin (har biriga taxminan 60 tadan qurilma).
1. Kerakli host~60 ta → /26 kerak
→
2. Qarz olish/24 → /26 (2 bit)
→
3. Blok hajmi256−192=64
→
4. Sanash0, 64, 128, 192
Subnet
Tarmoq manzili
Host diapazoni
Broadcast
1
192.168.1.0/26
.1 – .62
192.168.1.63
2
192.168.1.64/26
.65 – .126
192.168.1.127
3
192.168.1.128/26
.129 – .190
192.168.1.191
4
192.168.1.192/26
.193 – .254
192.168.1.255
Qoida oddiy: har safar 1 bit "qarz olinganda" (mask uzunligi 1 taga oshganda), subnetlar soni 2 marta ko'payadi, har birining hajmi esa 2 marta kamayadi.
Amalda ko'ring — tarmoq qanday bo'linadi
192.168.1.0/24 tarmog'i 4 ta subnet'ga qanday bo'linishini ko'ring:
192.168.1.0/24 256 manzil
Boshlash uchun pastdagi tugmani bosing.
7.3VLSM — o'zgaruvchan uzunlikdagi subnet mask
Oddiy subnetting barcha bo'laklarga bir xil o'lchamdagi mask beradi — bu esa kichik bo'limlar uchun manzil isrofgarchiligiga olib keladi (masalan, 2 ta qurilmali router linkiga 62 ta manzil ajratish). VLSM (Variable Length Subnet Masking)'da esa har bir bo'lim o'ziga aynan kerakli hajmdagi subnet oladi — katta bo'lim uchun kichik mask (masalan /25), kichik bo'lim uchun katta mask (masalan /30).
1Qoida — eng kattadan boshlang
Eng ko'p host talab qiluvchi bo'lim birinchi
Manzil fazosini eng katta talabdan boshlab, ketma-ket kichraytirib bo'lish — bo'laklanish va isrofni kamaytiradi.
2Router linklari uchun /30
Faqat 2 ta host kerak
Ikki router orasidagi ulanish uchun 2 ta ishlatiladigan manzil yetarli — shuning uchun /30 (yoki IPv6'da /127) standart hisoblanadi.
Nega muhim? VLSM'siz katta tarmoqda minglab manzil behuda sarflanadi. VLSM esa cheklangan IPv4 fazosidan maksimal darajada tejamli foydalanishga imkon beradi — bu ko'nikma CCNA kabi sertifikatlarda asosiy mavzulardan biri.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. DORA so'zining harflari nimani anglatadi?
2. DHCPDISCOVER xabari qanday yuboriladi?
3. Lease muddati necha foizga yetganda mijoz manzilni yangilashga birinchi urinishni qiladi?
Modul 17 · Amaliy qatlam xizmati
DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol)
DHCP qurilmalarga IP manzil, subnet mask, default gateway va DNS server kabi sozlamalarni avtomatik, qo'lda kiritmasdan beradi. Bu IPv4 tarmoqlarida deyarli har doim ishlatiladigan, port 67/68 (UDP) orqali ishlaydigan xizmat.
17.1DORA jarayoni
Qurilma tarmoqqa ulanganda, DHCP server bilan to'rt bosqichli almashinuv sodir bo'ladi — bu jarayon qisqacha DORA deb ataladi:
DiscoverMijoz — broadcast
→
OfferServer — taklif
→
RequestMijoz — so'rov
→
AckServer — tasdiq
1DHCPDISCOVER
Mijoz → 255.255.255.255
Mijozning hali IP manzili yo'q, shuning uchun broadcast orqali "shu segmentda DHCP server bormi?" deb so'raydi.
2DHCPOFFER
Server → Mijoz
Server bo'sh manzillar to'plamidan (pool) bittasini tanlab, uni sozlamalar bilan birga taklif qiladi.
3DHCPREQUEST
Mijoz → barchaga (broadcast)
Mijoz taklifni rasman qabul qilishini e'lon qiladi — broadcast orqali, chunki bir nechta server javob bergan bo'lishi mumkin va boshqalari o'z takliflarini bekor qilishi kerak.
4DHCPACK
Server → Mijoz
Server manzilni rasman tasdiqlaydi va uni "band" deb belgilaydi — shundan so'ng mijoz manzildan foydalanishni boshlaydi.
Amalda ko'ring — DORA animatsiyasi
4 bosqichli DHCP jarayonini qadam-baqadam ko'ring:
Mijoz
DHCPDISCOVER
DHCP server
Boshlash uchun pastdagi tugmani bosing.
17.2Lease muddati va yangilash
Har bir DHCP manzili lease (ijara) muddati bilan beriladi — masalan, 24 soat. Muddat 50% ga yetganda, mijoz manzilni yangilash (renew) uchun serverga to'g'ridan-to'g'ri (unicast) DHCPREQUEST yuboradi. Agar javob bo'lmasa, 87.5% da qayta, broadcast orqali urinadi. Muddat tugab, yangilanmasa, manzil bo'shatiladi va qurilma yangi DORA jarayonini boshlaydi.
17.3DHCP Relay Agent
DHCPDISCOVER broadcast bo'lgani uchun, u router orqali boshqa tarmoqqa o'tmaydi. Agar DHCP server boshqa segmentda joylashgan bo'lsa, oraliqdagi router DHCP Relay Agent (Cisco'da ip helper-address) sifatida sozlanadi — u mijozning broadcast so'rovini unicast qilib, to'g'ridan-to'g'ri serverga yo'naltiradi.
Eslatma: DHCPv6'dagi shunga o'xshash jarayon SARR (Solicit, Advertise, Request, Reply) deb ataladi — mantiqi DORA bilan bir xil, faqat nomlari boshqacha. Bu haqida IPv6 modulida (3.3) o'qigan edingiz.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. DNS asosiy vazifasi nima?
2. Qaysi yozuv (record) turi domenni IPv6 manziliga bog'laydi?
3. DNS javobidagi TTL nimani bildiradi?
Modul 16 · Amaliy qatlam xizmati
DNS (Domain Name System)
Odamlar uchun example.com kabi nomlarni eslab qolish oson, lekin qurilmalar IP manzil bilan ishlaydi. DNS — internetning "telefon kitobi": domen nomini mos IP manzilga aylantiradi (port 53).
16.1DNS ierarxiyasi
DNS markazlashgan bitta baza emas — u daraxtsimon, taqsimlangan tuzilmaga ega:
Root ( . )13 ta server klasteri
→
TLD.com, .uz, .org
→
Authoritativeexample.com
→
Subdomainwww.example.com
Har bir daraja o'zidan keyingi darajaga qayerga murojaat qilishni ko'rsatadi — Root server ".com uchun qaysi serverga bor" deydi, TLD server "example.com uchun qaysi serverga bor" deydi, va nihoyat authoritative server aniq A yozuvni (IP manzilni) qaytaradi.
Amalda ko'ring — DNS so'rovi
Brauzer domen nomidan IP manzilni qanday topishini ko'ring:
Brauzer
example.com?
DNS Resolver
Boshlash uchun pastdagi tugmani bosing.
16.2So'rov turlari — Recursive va Iterative
Recursive so'rov
Mijoz → DNS resolver (odatda provayder yoki 8.8.8.8)
Mijoz bitta so'rov yuboradi va faqat yakuniy javobni kutadi
Butun qidiruv ishini resolver o'z zimmasiga oladi
Iterative so'rov
Resolver → Root → TLD → Authoritative
Har bir server "bilmayman, lekin mana bu serverga murojaat qil" deb javob beradi
Resolver zanjir bo'ylab o'zi qadam-baqadam yuradi
16.3Asosiy yozuv turlari
Yozuv
Nomi
Vazifasi
A
Address
Domen nomini IPv4 manziliga bog'laydi
AAAA
Quad-A
Domen nomini IPv6 manziliga bog'laydi
CNAME
Canonical Name
Bir domenni boshqa domenga taxallus (alias) sifatida ko'rsatadi
MX
Mail Exchange
Domenning elektron pochta serverini ko'rsatadi
NS
Name Server
Domen uchun qaysi authoritative server javobgarligini bildiradi
TXT
Text
Ixtiyoriy matn ma'lumot — domenni tasdiqlash, SPF/DKIM kabi xavfsizlik siyosatlari uchun
PTR
Pointer
Teskari qidiruv — IP manzildan domen nomini topish
16.4Keshlash va TTL
Har bir DNS javobi bilan birga TTL (Time To Live) qiymati keladi — javob qancha vaqt keshda saqlanishi mumkinligini bildiradi (soniyalarda). Resolver va brauzer natijani shu muddat davomida qayta-qayta so'ramasdan, o'z keshidan foydalanadi. Bu Root va TLD serverlarga tushadigan yukni keskin kamaytiradi.
Diqqat: TTL qisqa bo'lsa — o'zgarishlar tezroq tarqaladi, lekin serverga yuklama oshadi. TTL uzun bo'lsa — yuklama kamayadi, lekin domen IP'sini o'zgartirganda, eski manzil ba'zi joylarda hali bir muncha vaqt qolib ketishi mumkin.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. NAT texnologiyasi asosan nima uchun ishlab chiqilgan?
2. PAT (Port Address Translation) boshqacha nomi bilan nima deb ataladi?
3. Quyidagilardan qaysi biri xususiy (private) manzil oralig'i?
Modul 8 · Kanal qatlami qurilmasi
Switch qanday ishlaydi (MAC jadvali)
Switch — L2 qurilma. U hech qanday sozlashsiz, avtomatik ravishda o'ziga ulangan qurilmalarning MAC manzillarini "o'rganadi" va shu asosda paketlarni to'g'ri portga yo'naltiradi.
Muhim: Switch IP manzilni emas, faqat MAC manzilni ko'radi va shu asosda qaror qabul qiladi — bu uni Router'dan tubdan farqlaydi.
8.1MAC jadvali qanday to'ldiriladi
Switch har bir kelgan freym'ning manba MAC manzili va u kirgan port raqamini jadvaliga yozib boradi — bu jarayon MAC Address Learning deb ataladi.
Qadam
Nima sodir bo'ladi
1
PC-A, Fa0/1 portiga freym yuboradi
2
Switch freym ichidagi manba MAC'ni ko'radi: AA:AA:AA...
3
Jadvalga yozadi: AA:AA:AA... → Fa0/1
4
Endi kimdir shu MAC'ga yuborsa, switch to'g'ridan-to'g'ri Fa0/1'ga yo'naltiradi
8.2Forwarding, Flooding, Filtering
Forwarding
Manzil ma'lum
Freym faqat kerakli portga yuboriladi — boshqa portlarga tashlanmaydi.
Flooding
Manzil noma'lum
Manzil jadvalda yo'q bo'lsa, freym kirgan portdan tashqari barcha portlarga yuboriladi.
Filtering
O'zi uchun emas
Manba va manzil bir xil portda bo'lsa, switch freymni hech qayerga yubormaydi.
Aging Timer: Agar biror MAC manzildan 300 soniya (standart) davomida hech qanday trafik kelmasa, switch uni jadvaldan o'chirib tashlaydi — bu jadvalning haddan tashqari kattalashib ketishining oldini oladi.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. Switch MAC jadvalini qanday to'ldiradi?
2. Manzil jadvalda topilmasa, switch nima qiladi?
3. Aging timer nima uchun kerak?
Modul 4 · Trafik turlari
Broadcast, Unicast, Multicast farqi
Tarmoqda ma'lumot uchta asosiy usulda yuborilishi mumkin — bu tushuncha ARP, DHCP kabi ko'plab protokollarni tushunish uchun zarur.
Tur
Kimga yuboriladi
Misol
Unicast
Aniq bitta manzilga
Veb-sahifa yuklash, ARP javobi
Broadcast
Tarmoqdagi barcha qurilmaga
ARP so'rovi, DHCPDISCOVER
Multicast
Faqat qiziqqan (obuna bo'lgan) guruhga
IPv6 NDP, video konferensiya
4.1Nega bularni farqlash muhim?
Broadcast trafigi katta tarmoqlarda **muammo** tug'dirishi mumkin — har bir qurilma uni qayta ishlashga majbur bo'ladi, bu esa keraksiz yuklama yaratadi (shuning uchun VLAN kabi segmentatsiya kerak bo'ladi).
4.2IPv4 va IPv6'da farqi
Muhim farq: IPv4 broadcast'dan keng foydalanadi (masalan ARP). IPv6 esa broadcast'ni umuman ishlatmaydi — uning barcha vazifasini multicast bajaradi (Neighbor Discovery Protocol).
📝 Bilimingizni tekshiring
1. ARP so'rovi qaysi turga kiradi?
2. IPv6'da broadcast'ning o'rnini nima bosgan?
3. Video konferensiya odatda qaysi turdan foydalanadi?
Modul 19 · Simsiz tarmoqlar
Wi-Fi asoslari
Wi-Fi — kabelsiz mahalliy tarmoq (WLAN) texnologiyasi. Tashqi ko'rinishda oddiy bo'lsa-da, orqasida bir nechta muhim tushuncha yotadi.
19.1SSID va kanal
Atama
Ma'nosi
SSID
Tarmoq nomi — qurilmalar ro'yxatida ko'rinadigan nom
Kanal
Chastota diapazoni — qo'shni Wi-Fi tarmoqlar bilan aralashmasligi uchun ajratiladi
2.4 GHz
Uzoqroqqa yetadi, lekin sekinroq va tirbandroq
5 GHz
Tezroq, lekin qamrov masofasi qisqaroq
19.2Xavfsizlik turlari
WEP
Eskirgan
Zaif, bir necha daqiqada buzilishi mumkin. Ishlatmang.
WPA2
Hozircha standart
Ko'pchilik qurilmalarda ishlatiladi, yetarlicha xavfsiz.
WPA3
Eng zamonaviy
Kuchliroq shifrlash, yangi qurilmalarda mavjud.
Amaliy maslahat: Uy yoki ofis Wi-Fi'ida hech qachon WEP ishlatmang va standart parolni albatta o'zgartiring — ko'p qurilma zavod parolini saqlab qoladi, bu esa oson nishonga aylantiradi.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. Qaysi chastota tezroq, lekin qamrovi qisqaroq?
2. Eng xavfsiz shifrlash turi qaysi?
3. SSID nima?
Modul 3 · Jismoniy qatlam
Kabel turlari va jismoniy ulanish
Tarmoqni jismonan bog'laydigan asosiy vositalar — ularning har biri o'z vaziyatiga mos.
Turi
Tezlik / Masofa
Qayerda ishlatiladi
UTP (Cat5e/Cat6)
1 Gbit/s, ~100 m
Ofis, uy ichidagi ulanishlar
Fiber optika
10+ Gbit/s, kilometrlab
Binolar orasi, magistral tarmoq
Koaksial
O'rtacha
Kabel TV, eski tarmoqlar
3.1To'g'ri (Straight) va o'zaro (Crossover) kabel
Qaysi kabelni ishlatish kerakligi ulanayotgan qurilmalar turiga bog'liq:
Straight-through
Har xil qurilmalar
PC–Switch, Switch–Router kabi turli qurilmalarni ulaganda.
Crossover
Bir xil qurilmalar
PC–PC, Switch–Switch kabi bir xil turdagi qurilmalarni ulaganda.
Zamonaviy qurilmalar: Ko'pchilik yangi switch va network kartalar Auto-MDIX funksiyasiga ega — kabelning qaysi turi ekanini avtomatik aniqlab, moslashadi. Shu sabab hozir bu farq amalda kamroq muammo tug'diradi.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. Binolar orasidagi uzoq masofaga qaysi kabel mos?
2. Ikkita PC'ni to'g'ridan-to'g'ri ulash uchun (eski qurilmalarda) qaysi kabel kerak?
3. Auto-MDIX funksiyasi nima qiladi?
Modul 10 · Tarmoq qatlami
Routing — umumiy tushuncha
Router — turli tarmoqlarni bir-biriga ulaydigan qurilma. U qaror qabul qilish uchun routing table (yo'nalish jadvali) dan foydalanadi.
10.1Routing table nima?
Har bir router o'zining jadvalida quyidagi ma'lumotni saqlaydi:
Maydon
Ma'nosi
Manzil tarmog'i
Qaysi tarmoqqa yo'nalish bor (masalan 192.168.2.0/24)
Keyingi qadam (Next Hop)
Paket qaysi qo'shni router'ga yuborilishi kerak
Chiquvchi interfeys
Qaysi port orqali yuboriladi
10.2Default Gateway
Agar PC boshqa tarmoqqa (masalan internetga) ma'lumot yubormoqchi bo'lsa, u buni to'g'ridan-to'g'ri qila olmaydi — avval Default Gatewayga (odatda mahalliy Router'ning IP manzili) yuboradi, Router esa qayerga yo'naltirishni hal qiladi.
Eslatma: Bu — faqat kirish. Routing protokollari (Static Route, RIP, OSPF, BGP) qanday qilib router'lar bir-biriga avtomatik yo'nalishlarni "o'rgatishi" mumkinligini to'liq kursda batafsil ko'rasiz.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. Routing table asosan nimani saqlaydi?
2. Default Gateway odatda nima?
3. PC boshqa tarmoqqa ma'lumot yuborishda avval nimaga murojaat qiladi?
Modul 12 · Tarmoq segmentatsiyasi
VLAN — nima uchun kerak?
Bitta jismoniy switch'ni mantiqiy jihatdan bir nechta alohida tarmoqqa "bo'lish" mumkin — bu VLAN (Virtual LAN) deb ataladi.
12.1Muammo — VLAN'siz nima bo'ladi
Agar buxgalteriya va IT bo'limi bitta switch'ga ulangan bo'lsa-yu, VLAN ishlatilmasa — ular bitta katta broadcast domenda qoladi: hamma hammaning trafigini ko'radi, xavfsizlik zaiflashadi, keraksiz trafik ko'payadi.
12.2Yechim — VLAN bilan ajratish
VLAN
Bo'lim
VLAN 10
Buxgalteriya
VLAN 20
IT bo'limi
VLAN 30
Mehmonlar Wi-Fi'i
Har bir VLAN — o'z alohida broadcast domeni. Ular orasida gaplashish uchun albatta Router (yoki L3 switch) kerak bo'ladi.
Eslatma: VLAN'ni sozlash (trunk portlar, 802.1Q teglash) — to'liq kursning "VLAN" modulida amaliy Packet Tracer'da ko'rsatiladi.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. VLAN asosan nima uchun ishlatiladi?
2. Ikki xil VLAN bir-biri bilan gaplashishi uchun nima kerak?
3. VLAN'siz bitta switch'dagi barcha qurilmalar nima bo'ladi?
Modul 20 · Xavfsizlik
Tarmoq xavfsizligi asoslari
Tarmoq qurishni bilish yetarli emas — uni himoya qilishni ham bilish kerak. Bu — kelajakda alohida Kiberxavfsizlik kursimizga kirish sifatida xizmat qiladi.
20.1Firewall nima?
Firewall — tarmoqqa kirish-chiqish trafigini oldindan belgilangan qoidalar asosida nazorat qiluvchi tizim. U "bu turdagi trafikka ruxsat, bu turiga taqiq" qoidalarini qo'llaydi.
20.2Eng ko'p uchraydigan tahdidlar
Tahdid
Nima qiladi
Phishing
Soxta xabar/sayt orqali parol yoki maxfiy ma'lumot o'g'irlash
DDoS
Serverni ortiqcha so'rov bilan "bosib," ishlamay qo'yish
Man-in-the-Middle
Ikki tomon orasidagi trafikni yashirincha "tinglash" yoki o'zgartirish
Malware
Zararli dastur — ma'lumot o'g'irlaydi yoki tizimni buzadi
Nega HTTPS muhim? Modul 15'da (HTTP/HTTPS) ko'rgan TLS shifrlash aynan Man-in-the-Middle hujumidan himoya qilish uchun ishlab chiqilgan — nazariya va amaliyot shu yerda birlashadi.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. Firewall nima qiladi?
2. Soxta sayt orqali parol o'g'irlash qanday ataladi?
3. Serverni ortiqcha so'rov bilan ishlamay qo'yish qanday ataladi?
Modul 2 · Nazariy asos
OSI vs TCP/IP modeli
OSI — 7 qatlamli, ta'lim va nazariy tushuntirish uchun mukammal model. TCP/IP esa — internetning o'zi qurilgan, amalda ishlatiladigan, 4 qatlamli model.
2.1Qatlamlar taqqoslash
OSI (7 qatlam)
TCP/IP (4 qatlam)
Amaliy, Taqdimot, Seans
Amaliy (Application)
Transport
Transport
Tarmoq
Internet
Kanal, Jismoniy
Tarmoqqa kirish (Network Access)
2.2Nega ikkalasini bilish kerak?
OSI'ning 7 qatlami muammoni aniq lokalizatsiya qilish uchun qulay ("muammo qaysi qatlamda?"). TCP/IP esa haqiqiy protokollar (IP, TCP, HTTP) qanday joylashganini ko'rsatadi — chunki internet aslida shu model asosida qurilgan.
Amaliyotda: Muhandislar suhbatida ko'pincha OSI atamalari ("L2 muammosi," "L3'da ishlamayapti") ishlatiladi, garchi tizimning o'zi TCP/IP asosida ishlasa ham — shuning uchun ikkalasini ham bilish shart.
📝 Bilimingizni tekshiring
1. TCP/IP modelida nechta qatlam bor?
2. Internetning o'zi asosan qaysi modelga asoslangan?
3. OSI'ning Amaliy, Taqdimot va Seans qatlamlari TCP/IP'da qaysi bittaga birlashadi?
Modul 18 · IP manzillash
NAT va PAT (Network / Port Address Translation)
IPv4 manzil fazosi cheklangan (4.3 milliard) — NAT shu muammoni yechish uchun ishlab chiqilgan: tashkilot ichida shaxsiy (private) manzillardan foydalanib, internetga chiqishda ularni bitta yoki bir nechta ochiq (public) manzilga "tarjima" qiladi.
18.1Shaxsiy (private) manzil diapazonlari
Diapazon
CIDR
Odatiy ishlatilishi
10.0.0.0 – 10.255.255.255
10.0.0.0/8
Katta korporativ tarmoqlar
172.16.0.0 – 172.31.255.255
172.16.0.0/12
O'rta hajmdagi tarmoqlar
192.168.0.0 – 192.168.255.255
192.168.0.0/16
Uy va kichik ofis tarmoqlari
Bu diapazonlar (RFC 1918) internetda hech qachon marshrutlanmaydi — shuning uchun turli tashkilotlar ularni bir vaqtda, bir-biriga ta'sir qilmasdan ishlatishi mumkin.
18.2Static NAT va Dynamic NAT
Static NAT
Bitta shaxsiy manzil — bitta ochiq manzilga qat'iy bog'lanadi (1:1)
Doimiy — qo'lda sozlanadi va o'zgarmaydi
Tashqaridan kirish kerak bo'lgan serverlar uchun (masalan, veb-server)
Dynamic NAT
Ichki manzillar ochiq manzillar to'plamidan (pool) navbat bilan oladi
Bog'lanish sessiya tugagach bo'shab, boshqa qurilmaga beriladi
Ochiq manzillar soni ichki qurilmalar sonidan kam bo'lsa ishlatiladi
18.3PAT (NAT Overload)
PAT (Port Address Translation), boshqacha nomi NAT Overload — eng ko'p tarqalgan usul (uy routerlarida standart holat). Bunda ko'plab ichki qurilma bitta ochiq IP manzil orqali internetga chiqadi — ularni farqlash uchun har bir sessiyaga alohida port raqami biriktiriladi.
Ichki manzil:port
→
Tashqi manzil:port
192.168.1.10:52001
→
203.0.113.5:61001
192.168.1.11:52002
→
203.0.113.5:61002
192.168.1.12:52003
→
203.0.113.5:61003
Router bu moslikni o'zining NAT jadvalida saqlaydi, shu sababli javob paketi qaytganda uni qaysi ichki qurilmaga yo'naltirish kerakligini biladi.
Amalda ko'ring — NAT tarjimasi
Ichki manzil tashqi manzilga qanday almashtirilishini ko'ring:
PC 192.168.1.10
Manba: 192.168.1.10:5000
Internet
Boshlash uchun pastdagi tugmani bosing.
18.4NAT jarayoni — bosqichma-bosqich
1. Chiquvchi paketManba: 192.168.1.10
→
2. RouterNAT jadvaliga yozadi
→
3. Manba almashtiriladi203.0.113.5:61001
→
4. Javob qaytadiJadval bo'yicha yo'naltiriladi
Nega muhim? NAT nafaqat manzil tejaydi, balki ichki tarmoq tuzilishini tashqi dunyodan yashiradi — bu qo'shimcha xavfsizlik qatlami sifatida ham xizmat qiladi.
18.5IPv4 tugagani va IPv6'ning kelib chiqishi
NAT — aslida vaqtinchalik "yamoq" sifatida o'ylab topilgan edi. IPv4'da bor-yo'g'i ~4.3 milliard manzil mavjud, internet esa 1990-yillarda kutilganidan ancha tezroq o'sib ketdi. IANA (manzillarni taqsimlovchi tashkilot) o'zining so'nggi katta IPv4 blokini 2011-yil fevral oyida tarqatib bo'ldi — shundan buyon IPv4 manzillari amalda tugagan hisoblanadi, provayderlar esa faqat NAT va qayta ishlatiladigan eski manzillar hisobiga ishlamoqda.
Aynan shu tanqislikni oldindan sezib, IETF hali 1990-yillarning o'rtalarida yangi avlod protokolini — IPv6'ni ishlab chiqishga kirishgan edi (birinchi standart RFC 1883, 1995-yil; hozirgi amaldagi versiya — RFC 8200). IPv6'ning yagona maqsadi ham shu edi: manzil fazosini shu qadar kengaytirish (128 bit, ya'ni 340 undecillion manzil) ki, insoniyat yana hech qachon manzil tanqisligiga duch kelmasin va NAT kabi "yamoq" yechimlarga umuman ehtiyoj qolmasin.
Bog'lanish: Shuning uchun IPv6'da odatda NAT ishlatilmaydi — har bir qurilma o'ziga xos, to'g'ridan-to'g'ri marshrutlanadigan ochiq manzilga ega bo'lishi mumkin. IPv6'ning to'liq tuzilishi, manzil turlari va avtomatik sozlanishi haqida 6-modul (IPv6)da batafsil o'qigan edingiz.
Yangilik — endi butunlay bepul
13 ta protokol moduli sizni kutmoqda
Static Route'dan ISP ulanishigacha — Cisco terminal buyruqlari, real konfiguratsiyalar va tushuntirishlar bilan.
